BÀ CON HỌ TÔ NGHỆ TĨNH VỚI THẦN LONG ĐỎ - TÔ LỊCH


Ông Tô Hồng Hải (giữa), giới thiệu phong cảnh Nam Đàn, Nghệ An

1. Nghệ Tĩnh là vùng văn hóa xứ Nghệ, có truyền thống và bề dày lịch sử lâu đời, trải dài gần suốt Bắc miền Trung, giáp ranh với tỉnh Thanh Hóa ở phía Bắc và tỉnh Quảng Bình ở phía Nam.

Theo sử sách ghi chép lại, người HọTô đến sinh cơ, lập nghiệp ở Nghệ Tĩnh từ rất lâu đời. Đến nay, qua 20 năm tìm hiểu Chắp nối dòng họ - Tìm về cội nguồnđã có 29 Chi họ Tô ở Nghệ Tĩnh đưa vào sách HỌ TÔ VIỆT NAM. Trong hai tỉnh: Nghệ An và Hà Tĩnh, thì ở Hà Tĩnh huyện nào cũng có người Họ Tô sinh sống.

Về nguồn gốc, phần lớn có xuất xứ từ các tỉnh phía Bắc di cư vào, đó là các tỉnh, thành phố: Thái Bình, Ninh Bình, Lạng Sơn, Hải Phòng; đến nay người Họ Tô ở Nghệ Tĩnh thường có khoảng trên dưới là 10 đời. Có một số chi họ, do gia phả bị thất lạc trong chiến tranh nên không rõ từ đâu tới. Nhưng rất rõ, là có hai chi họ lớn, đến sinh cơ lập nghiệp lâu đời, đó là: Chi họ Tô làng Thanh Đoài (huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An) và Chi họ Tô xã Thạch Bằng (huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh).

Trong 29 Chi họ Tô ở Nghệ Tĩnh đã được khảo sát, chắp nối, duy nhất có Họ Tô Duy gốc Mạc ở xã Quỳnh Nghĩa, huyện Quỳnh Lưu. Họ Tô Duy còn giữ được cuốn gia phả gốc có tên là Phú Nghĩa Tô Tộc Phả (Phú Nghĩa là địa danh, nay là xã Quỳnh Nghĩa). Gia phả viết bằng chữ Hán vào những năm đầu Thành Thái (1889-1907). Họ Tô Duy là họ lớn gồm 4 chi, 24 phái, hậu duệ đã phát triển đến đời thứ 14.

Về phong tục tập quán cũng như hình thức tế lễ hàng năm của các chi họ cũng khác nhau. Đa số chi họ tế Tổ vào ngày rằm tháng Giêng, nhưng cũng có một số nơi vào các ngày khác trong tháng Giêng, như: ngày 12, ngày 13, ngày 21, ngày 25. Có chi họ ngày tế Tổ đầu năm vào ngày 25 tháng Hai âm lịch.

Về tên gọi (tên lót, tên đệm) cũng rất khác nhau, có: Tô Viết, Tô Văn, Tô Đình, Tô Quang...

Các chi họ, về quy mô to nhỏ có khác nhau, nhưng đều có nhà thờ, có nơi nhà thờ họ được xây dựng từ rất lâu đời, cách nay hàng trăm năm về trước. Do điều kiện chiến tranh, cũng như chủ trương phá bỏ đình chùa sau Cách mạng Tháng Tám 1945, nên hầu hết các chi họ không còn giữ được nhà thờ gốc ban đầu mà chỉ tu sửa lại hoặc xây mới, nhưng nhìn chung ở đâu nhà thờ Họ Tô cơ bản cũng là khang trang. Nhà thờ Họ Tô Quang làng Tường Xá (xã Tùng Châu, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh) mới được xây dựng đẹp, hoành tráng với chi phí hàng tỷ đồng. Nhà thờ Chi họ Tô Văn thôn Cường Thịnh (xã Xuân Liên, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh) năm 2019 đã được công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp tỉnh.

Trong sách Họ Tô Việt Nam (trang 182), có Tô Nguyên Hậu, đời thứ 4 Họ Tô Viết (xã Minh Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An), là một trong 9 vị Họ Tô Việt Nam được thờ làm Thành hoàng. Tô Nguyên Hậu là quan võ vào cuối triều Hậu Lê, đầu triều Tây Sơn, đánh giặc lập nhiều chiến công rồi tử trận được dân làng thờ làm Thành hoàng, được triều đình phong “Tráng tiết kiệt trung”, sắc phong “Dực Bảo Trung Hưng linh phù tôn thần”. Dân làng Đông Yên lập đền thờ gọi là ĐỀN ÔNG HẬU. Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, ĐỀN ÔNG HẬU cũng như một số đền đài khác, theo chủ trương chung bị phá bỏ. Năm 2016, con cháu Họ Tô Viết xã Minh Thành đã góp tiền xây dựng lại ngôi đền trên vị trí cũ, đền khang trang, linh thiêng, là nơi đi lại phúng viếng của nhân dân trong vùng vào ngày tết, ngày lễ.

Ở Nghệ Tĩnh, qua quá trình tìm hiểu chắp nối dòng họ, đối chiếu gia phả, đã xác định được có 8 chi họ cùng nguồn gốc từ Họ Tô Đại Tôn xã Thạch Bằng, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Sau khi nhận nhau là anh em, các chi họ đã thống nhất quy ước mời dự tế Tổ luân phiên hàng năm ở một chi họ. Quy ước đã thực hiện được gần 30 năm, ban đầu là tự phát, từ 2014 Ban Liên lạc Họ Tô Nghệ Tĩnh đã có chủ trương chỉ đạo thực hiện chung đối với tất cả các chi họ. Chủ trương của Ban Liên lạc (nay là Hội đồng Họ Tô Nghệ Tĩnh) đã được các chi họ thực hiện tự giác, trở thành ngày HỘI TẾ TỔ CỦA HỌ TÔ NGHỆ TĨNH.

2. Trong lời giới thiệu sách HỌ TÔ VIỆT NAM có nói: Họ Tô là dòng họ không lớn cũng không nhỏ, nhưng là một trong những dòng họ có lịch sử lâu đời nhất trong cộng đồng người Lạc Việt và Âu Việt xuất hiện có thể vào cuối thời Hùng Vương, thế kỷ thứ IV trước Công nguyên ở vùng Sơn Tây - Phú Thọ ngày nay.

Trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc, Họ Tô không phải họ làm vua như các triều: Đinh, Lý, Trần, Lê ...,nên các tài liệu sử sách viết về Họ Tô là rất ít, hầu như không có. Người Họ Tô ở vùng Nghệ An và Hà Tĩnh, không ai biết được nguồn gốc của dòng họ xuất xứ từ đâu và xuất hiện bắt đầu từ khi nào tiến trình phát triển lịch sử dân tộc Việt Nam.

Về danhxưng Tô Lịch, từ trước cho tới nay, người Họ Tô ở Nghệ tĩnh nói riêng và người Họ Tô của cả cõi Việt Nam nói chung không ai biết được có liên quan gìvới người Họ Tô hay không, mà chỉ biết Tô Lịch là tên của một con sông nhỏ ở Hà Nội, gọi là sông Tô Lịch như bây giờ.

Mãi cho tới khi Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội (2010), Họ Tô Việt Nam đã làm Lễ Suy tôn Thần Long Đỗ - Tô Lịch là Thủy tổ Họ Tô Việt Nam và nhất là khi xuất bản, phát hành sách HỌ TÔ VIỆT NAM (năm 2015), cùng với quá trình tìm tòi, nghiên cứu của Ban Liên lạc Họ Tô Việt Nam và các nhà khoa học được mời tham gia nghiên cứu, biên tập sách, danh xưng Tô Lịch mới được sáng tỏ. Người Họ Tô cả nước nói chung, trong đó có Nghệ Tĩnh coi đây là bước ngoặt có ý nghĩa tầm vóc vô cùng quan trọng.

Sách HỌ TÔ VIỆT NAM có thể được coi là Tổng phả của Họ Tô Việt Nam; Lễ Suy tôn Thần Long Đỗ - Tô Lịch là Thủy tổ của Họ Tô Việt Nam cùng sự ra đời của Sách HỌ TÔVIỆT NAM đã đáp ứng gần như đầy đủ các yêu cầu đặt ra từ ban đầu của Ban Liên lạc Họ Tô Việt Nam, đó là:

-    Đoàn kết, tập hợp dòng họ, nâng cao lòng tự hào về lịch sử và truyền thống của con cháu Họ Tô Việt Nam, thấy được vị trí của Họ Tô Việt Nam trong cộng đồng các dòng họ Việt Nam.

-    Làm cơ sở để tiếp tục phát triển việc Chắp nối dòng họ - Tìm về cội nguồn,tìm và chắp nối được hầu hết các Chi họ Tô trong cả nước.

-    Là thông tin để giúp mỗi người con Họ Tô tìm hiểu về dòng họ, thấy được mối quan hệ của chi họ mình với các chi họ khác trong cả nước.

-    Đáp ứng được nguyện vọng của bà con Họ Tô cả nước mong muốn có một cuốn sách viết tương đối rõ ràng và đầy đủ về dòng họ mình.

Về danh xưng Tô Lịch, nội dung cuốn sách đã làm rõ được:

-    Lần đầu trong sử sách, Tô Lịch xuất hiện là danh xưng của một con sông. Tuy nhiên, tên con sông ấy lại bắt nguồn từ một người có tên là Tô Lịch, sống vào cuối thế kỷ 3, đầu thế kỷ 4 về sau được tôn làm Thần, phong lên tới chức “Thành Hoàng thành Thăng Long”.

-    Tô Lịch là người có thực, sinh thời từng làm quan ở hương Long Đỗ. Chuyện kể về Tô Lịch lúc sinh thời không có chi tiết nào là huyền thoại. Những câu chuyện được coi là huyền thoại chỉ có khi Ngài đã qua đời và được phong thần, hóa thánh.

Hương Long Đỗ là địa danh, không phải tên người. Tô Lịch không chỉ là già làng, trưởng bản mà giữ một chức quan ở hương Long Đỗ. Ngài đã cho hương Long Đỗ “mượn” danh của mình đểthành địa danh làng Tô Lịch. Làng Tô Lịch (tức hương Long Đỗ) có thần làng là Thần Long Đỗ cũng chính là Thần Tô Lịch. Thần Long Đỗ -Tô Lịch là linh khí của người đứng đầu làng Tô Lịch.

-    Người họ Tô tên Lịch, chính là nhân vật lịch sử có thật, ở thời gian đầu công nguyên, đã là người đứng đầu làng (hương) Long Đỗ. Tô Lịch là người Hà Nội gốc đầu tiên, cũng là người đầu tiên sống, nêu gương và lưu lại truyền thống ngàn năm văn hiến thi thư cho lịch sử và văn hóa Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội.

-     Tô Lịch lúc sinh thời được đềcao vì đạo cao đức trọng.

-    Đền Bạch Mã thờ Than Long Đỗ - Tô Lịch; hiện nay ngoài đền thờ Ngài ở số 76 Hàng Buồm, thì đã xác định còn có 14 đình, đền, miếu Bạch Mã ở các tỉnh: Hà Nội, Hải Dương, Thái Bình và Hà Nam.

Thật tự hào cho người Họ Tô Việt Nam, Thần Long Đỗ - Tô Lịch là Thành hoàng Thành Thăng Long; Ngài có tước vị hiển quý và duệ hiệu đầy đủ của Ngài là “Bảo quốc Trấn lỉnh Định bang - Quốc đô Thăng Long Thành hoàng Đại vương”. Còn ở đền Bạch Mã thì Thần hiệu của Ngài là “Long Đỗ Thần quân Quảng Lợi Bạch Mã Đại vương” và tiếp theo Thần Tô Lịch có Đức Tô Hiến Thành, danh nhân kiệt xuất của đất nước (Đức Tô Hiến Thành là Thái sư, Thái úy của ba đời vua triều Lý), với những đóng góp to lớn về mặt quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa cho nước Đại Việt, Đức Tô đã làm vẻ vang cho Họ Tô Việt Nam. Với công lao to lớn, sau khi Đức Tô mất, đã có hơn 200 làng xã xây đình, đền, miếu thờ Ngài. Và gần đây, năm 2018 chính quyền tỉnh Hà Tĩnh, bà con Họ Tô Nghệ - Tĩnh, con cháu Họ Tô và Hội đồng Họ Tô Việt Nam đã xây dựng đền Miếu Mây thờ Tô Đại Liêu (tức Đức Tô Hiến Thành) ngay trên nền đất đặt quân doanh khi Đức Tô bình Chiêm, trấn giữ phần đất phía Nam nước Đại Việt.

Thần Long Đỗ - Tô Lịch là Thủy tổ Họ Tô Việt Nam; Đức Tô Hiến Thành là biểu tượng tinh thần của dòng họ - niềm tự hào của người Họ Tô Việt Nam.

TÔ HỒNG HẢI

                                                        Chủ tịch Hội đồng Họ Tô Nghệ Tĩnh