DANH NHÂN HỌ TÔ TRÊN ĐẤT NAM ĐỊNH

1. Thái úy phụ chínhTô Trung Từ

Người con cả của cụ Trần Hấp là Trần Lý, đến tuổi trưởng thành Trần Lý lấy Tô Thị Hiền, con gái của Tô Tân, một hoa khôi nhất làng Lưu Gia, sinh được bốn người con: Trần Thừa, Trần Tự Khánh, Trần Thị Dung, Trần Thị Tam Nương.

Tô Thị Hiền có người em ruột là Tô Trung Từ, giữ chức Thái úy phụ chính, tước Thuận Lưu bá, triều Lý Huệ Tông.

Vào những năm đầu thế kỷ XIII, vận hạn triều Lý bắt đầu mục rỗng, vua tôi bất tín, dân chúng lầm than, nạn cướp bóc mọc lên như nấm. Trong triều gian thần lộng quyền, vua thì ham mê tửu sắc, chính sự tan nát. Dẫn đến tháng 7 năm Kỷ Tỵ (1209), nổ ra loạn Quách Bốc đem quân đánh thốc vào kinh thành Thăng Long. Được sự hộ giá của tướng quân Đỗ Quảng, Thái tử Sảm đến thôn Lưu Gia, trú ở nhà Lê Mỵ. Một hôm, Thái tử bơi thuyền dạo chơi ngang ấp Thái Đường, nghe tiếng Trần Thị Dung con gái nhà giàu Trần Lý, sắc đẹp tài hoa hơn người, sai bầy tôi thân tín vời Thị Dung đến hành cung, mới thấy mặt Thái tử liền thích ngay, bèn lấy làm vợ.

Nhân đấy trao cho nhạc phụ Trần Lý tước Minh Tự, cho cậu của vợ là Tô Trung Từ làm Điện tiền chỉ huy sứ. Sau buổi ấy, anh em họ Trần, họ Tô liền họp hương binh Tinh Cương dẹp loạn Quách Bốc, dựng cờ phò nhà Lý rước Thái tử trở về Thăng Long, khôi phục chính thống.

Trải mấy năm xông pha dưới đao tên, đánh đông dẹp bắc, khôi phục triều Lý, công đầu thuộc về anh em họ Trần, có sự giúp sức của anh em họ Tô. Tháng 12 năm Bính Tý(1216), Lý Huệ Tông phong Trần Thị Dung làm Hoàng hậu, Chương Tín hầu Trần Tự Khánh làm Thái úy Phụ chính; anh cả của Hoàng hậu là Trần Thừa làm Nội thị Phán thủ.

Tô Trung Từ là nhân vật có tên trong chính sử nhà Lý, đã góp công dẹp loạn, đưa thái tử Lam lên ngôi, tức là Lý Huệ Tông (1211 -1224) nên được phong chức Thái úy phụ chính. Là cậu ruột hoàng thượng, nên Tô Trung Từ biết quá rõ cảnh triều chính rối ren, ông treo ấn từ quan, lui về ở ẩn tại thôn Vị Khê, sống mộc mạc, bình dân, yên vui sau lũy tre làng, dày dạy cho dân làng cách trồng hoa, uốn tỉa cây cảnh.

Sơn Trà

Nguồn: Việt Nam hương sắc

2. Bảng nhãn Tô Lê Hiến Giản và Tiến sĩ Tô Lê Hiến Tứ

Đền Thượng Lao và đền Xối Thượng (ở xã Nam Thanh, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định) thờ Bảng nhãn Tô Lê Hiến Giản và Tiến sĩ Tô Lê Hiến Tứ được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 2001.

Theo tư liệu, Bảng nhãn Lê Hiến Giản (Lê Hiến Phủ) và Tiến sĩ Lê Hiến Tứ là anh em sinh đôi (sinh ngày 10-2 năm Tân Tỵ 1341) tại trang Thượng Lao, huyện Tây Chân nay thuộc xã Nam Thanh, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.

Năm 1374, Thượng hoàng Trần Nghệ Tông về cung Trùng Hoa, phủ Thiên Trường mở khoa thi Đình, Lê Hiến Giản đỗ Bảng nhãn, Lê Hiến Tứ đỗ Tiến sĩ.

Lê Hiến Giản làm quan đến chức Thị lang Đại học sĩ Tri thẩm hình viện trông coi việc pháp luật của triều đình.

Lê Hiến Tứ làm quan Hạ đại phu và được vua điều đi trấn thủ Cao Bằng, có công dẹp giặc tại vùng Quảng Nguyên (nay là tỉnh Quảng Ninh) được thăng chức Trung lang tướng quân và Trấn nam tướng quân.

Trong thời gian trấn thủ ở phủ Thiên Trường, Lê Hiến Giản đã có công chuyển cư, lấn biển, khai phá đất hoang ở vùng Giao Thủy, Xuân Trường ngày nay.

Sau khi 2 ông mất, cứ 3 hoặc 6 năm, triều đình lại tổ chức lễ hội gia ban quốc tế để tế lễ vào ngày mất của 2 ông.

Lễ hội có rước bài vị của 2 ông đi quanh làng về đền Thượng Lao hợp tế.

Những năm gần đây, địa phương tổ chức lễ hội vào ngày mùng 10-8 âm lịch hằng năm để tưởng nhớ công lao của 2 ông đánh thắng quân Chiêm Thành.

Công trình đền Thượng Lao và đền Xối Thượng được xây dựng kiên cố, vững chắc từ thời Tây Sơn, qua thời gian được nhân dân địa phương sửa chữa, tôn tạo, nhưng vẫn giữ được nhiều giá trị nghệ thuật kiến trúc cổ độc đáo.

Đền Thượng Laothờ Bảng nhãn Lê Hiến Giản được xây dựng với kiến trúc kiểu chữ tam gồm ba tòa: Tòa tiền đường có 5 gian được xây dựng bằng hệ thống cột đá, cột lim vững chắc, các bộ vì được liên kết theo kiểu chồng rường, giá chiêng, trốn cột, các cấu kiện được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Tòa trung đường được xây dựng 3 gian hình vòm cuốn, trên cùng là hệ thống lâu gác theo kiểu “cổ đẳng hai tầng tám mái” với các đao uốn cong. Cung cấm được chạm khắc công phu, tại đây còn lưu giữ bức bia khắc ghi công lao của Bảng nhãn Lê Hiến Giản.

Đền Xối Thượng:cách đền Thượng Lao 500 mét là đền Xối Thượng, thờ Tiến sỹ Lê Hiến Tứ được xây dựng theo kiểu tiền chữ “Nhất”, hậu chữ “Đinh”. Tòa tiền đường gồm 5 gian với các bộ vì thiết kế chồng rường, giá chiêng, bảy tiền, bảy hậu được chạm khắc tinh xảo. Tòa trung đường gồm 3 gian làm bằng gỗ lim có chạm khắc thời Hậu Lê. Hệ thống cửa bức bàn chạm tứ linh rất sống động được sơn son, thếp vàng rực rỡ. Đền Xối Thượng hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị như sắc phong, câu đối, đại tự, bia ký và tượng Tiến sỹ Lê Hiến Tứ.

Hiện cả 2 di tích: đền Thượng Lao và đền Xối Thượng còn lưu giữ khoảng 30 đạo sắc phong từ đời Vua Lê Vĩnh Trịnh (1705-1719) đến đời Vua Nguyễn Khải Định (1916-1925). Được sự quan tâm của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chính quyền và nhân dân địa phương, cả 2 công trình thường xuyên được tu sửa, tôn tạo nên vẫn giữ được các giá trị truyền thống, trở thành địa chỉ văn hóa, lịch sử hiếu học cho thế hệ trẻ.

* Tô Hiến Chương ở Thượng Lao, Xối Thượng, Xối Tây, Xối Trì

Con của người chắt Đức Tô Hiến Thành là Tô Hiến Chương, được Giản Định Đế đời Hậu Trần (1407 – 1414) truy phong tước Vương và được vua Lê Thái Tổ phong Thượng thượng đẳng phúc  thần vì đã có công báo mộng và âm phù Bình Định Vương diệt giặc Minh. Cả 2 ngôi đền đều được cấp bằng công nhận di tích lịch sử - văn hóa quốc gia.

Bài và ảnh:Đức Thiện