Trong TTHTVN số 13, chúng tôi đã bước đầu giới thiệu chi họ Tô Xuân làng Khánh Vân, xã Khánh Hà căn cứ vào quyển gia phả do cháu đời thứ 6 ngành trưởng là Tô Xuân Phương viết năm Tân Hợi( 1851 ). Gia phả ghi lại các đời từ Thuỷ tổ Phúc Trung công Tô Xuân Lập sinh năm 1655 đến đời thư 7 của năm chi. Còn từ năm 1851 đến nay chưa có tư liệu để giới thiệu.

Vừa qua Thường trực Ban liên lạc họ Tô Việt Nam có về thăm chi họ Tô Xuân thì được biết ở làng Khánh Vân ngoài chi họ Tô Xuân là đông nhất, còn có 4 chi họ Tô khác là Tô Văn, Tô Thế, Tô Đăng, Tô Quốc mỗi chi họ có từ 10 đến 20 hộ. Năm chi họ không cùng huyết thống vì trong gia phả họ Tô Xuân có con dâu đời thứ tư và đời thứ sáu là người họ Tô cùng làng.

Gia phả họ Tô Xuân chép từ Thuỷ tổ huý là Lập, hiệu là Phúc Trung công sinh năm 1655 đến nay chi họ đã có lịch sử 355 năm , nhưng nếu tính từ Viễn tổ là Phúc Kiêm phủ quân mà phả họ còn ghi ngày giỗ là 28 tháng Chạp thì thời gian còn dài hơn nhiều nữa.

Từ Thuỷ tổ đến đời thứ ba đều là con một. Đến đời thứ tư sinh 5 con trai trở thành ông tổ của 5 chi Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu hiện nay. Có điều đáng quý là từ Thuỷ tổ đến nay đã là đời 16 nhưng con cháu vẫn mang một chữ đệm Tô Xuân.

Dưới thời phong kiến đây là một chi họ thành đạt. Đời thứ nhất đã xây được nhà thờ; đời thứ hai huý là Hiếu, hiệu là Phúc Tịnh công"ruộng đã có hơn 100 mẫu, giầu có vào bậc nhất, nổi tiếng ở làng". Đời thứ ba huý là Nghị còn có tên là Tô Xuân Vụ, tự là Phúc Hoà, hiệu là Đôn Hậu phủ quân, khoa thi năm Bính Tí triều Cảnh Hưng thứ 17( 1756 ), ông và con trai thứ cùng đỗ tú tài làm quan đến chức Ngục Thừa. Ông chủ trương khuyến khích việc học của con cháu. Đến ngày giỗ tổ họ tháng 9 có tổ chức khảo sát:

 Về văn phải biết làm thơ thông thạo.

 Về võ phải biết cưỡi ngựa múa đao.

Và dành ra một số ruộng tốt để cấp học điền:"Về văn từ Sinh đồ(Tú tài) trở lên; về võ từ Biền sinh(Tú tài võ)trở lên được cấp ruộng để tiếp tục học lên về sau nữa".

Vì vậy 5 con trai ông đã có 3 người đỗ Tam trường(Tú tài) đều làm quan triều Lê, riêng người con thứ ba thời Tây Sơn còn làm quan Tri huyện Quỳnh Khối quản lý nghĩa quân. Con trai thứ 4 ba lần đỗ Biền sinh; con trai thứ năm là Cai Hiệp triều Lê. Các đời sau đều có người đỗ đạt làm quan.

Người cháu đời thứ năm thuôc chi Bính, huý là Xuân Chuẩn, hiệu là Khánh Trì hai lần đỗ Tú tài, ở nhà mở trường dạy học. Cùng dạy học với ông và thành bạn tâm giao có hai người nổi tiếng. Đó là Phạm Đình Hổ và Phạm Quý Thích đều là người Hải Dương. Phạm Đình Hổ cùng đỗ Tú tài với Khánh Trì tiên sinh nhưng có tài văn chương(tác giả Vũ Trung tuỳ bút), được vua Minh Mệnh mời vào cung phong chức Tế tửu. Phạm Quý Thích sau đỗ Tiến sĩ năm 1779. Trong nhà thờ họ Tô Xuân hiện còn một đôi câu đối của Phạm Đình Hổ bên cạnh những đôi câu đối của nhiều bậc đại khoa.

Ngôi nhà thờ này xây từ đời Thuỷ tổ vào cuối thế kỷ 17. Đến năm Ất Tị đời Thiệu Trị thứ 5(1845) từ đường đã hư hỏng. Ông Tô Xuân Phương cháu đời thứ sáu chi trưởng đã"xây lại năm gian từ đường trên nơi đất cũ". Trong kháng chiến chống Pháp, từ đường bị đốt cháy. Sau hoà bình lập lại, năm 1962 được tộc trưởng lúc đó là cụ Tô Xuân Doanh cháu đời 13 xây lại. Đến năm 2005 nhà thờ đã xuống cấp lại được tộc trưởng hiện nay, con trai cụ Tô Xuân Doanh là Tô Xuân Khánh cháu đời 14 tổ chức xây lại rất khang trang hết hơn 2 tỉ đồng. Ban thờ, hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng rực rỡ . Nhiều câu đối cổ hàng trăm năm được phục chế.

 Giới thiệu một số câu tiêu biểu:

 1- Tô thuỷ phát nguyên trường, lịch thế bản chi tài hậu ấm

 Lung đàm lưu trạch tại, bách niên đống vũ yết dư huy

Nghĩa là : Dòng nước sông Tô bắt nguồn dài trải qua nhiều đời, gốc và nhánh đều được bồi đắp phúc dầy.

 Đầm Long nước còn chảy đó, trăm năm dường cột vẫn rạng ánh huy hoàng.

 2-Hoa thành cấm vận đường âm hạ

 Liễu ủ trì thanh lệ ngạc hương

 Nghĩa là: Chốn thành hoa vần thơ vẫn thầm lặng dưới bóng cây đường mùa hạ

 Trong khóm liễu, tiếng sáo vang ngát mùi hương hoa lệ ngạc

 Đan Loan Tế tửu Phạm Đình Hổ kính soạn

Những đôi câu đối của các bậc đại khoa, danh sĩ càng tôn thêm giá trị của ngôi từ đường vốn đã rất đẹp này.

Gia phả chi họ Tô Xuân được viết đến năm 1851, đến đời thứ bảy của năm chi, từ đó đến nay chưa được viết tiếp. Nhung tính từ ông tổ của năm chi nay đã đến đời 13; nên nếu tính từ Thuỷ tổ Phúc Trung công thì nay đã là đời 16 với thời gian lịch sử 355 năm(1655-2010).

Hiện nay cả 5 chi họ(Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu) có 150 hộ với khoảng 600 nhân khẩu, là chi họ lớn nhất trong làng Khánh Vân. Ở thôn Liễu Ngoại cùng xã Khánh Hà cũng có một chi họ Tô Xuân khoảng 40 hộ định cư ở đó đã đến đời thứ 7. Và ở xã Nhị Khê kế bên cũng có một số gia đình họ Tô Xuân nhưng không có quan hệ huyết thống với họ Tô Xuân Khánh Vân. Vấn đề này có lẽ cần tìm hiểu sâu hơn.

Gia phả chỉ viết đến năm 1851 nên không biết được sự thành đạt của chi họ trong 100 năm tiếp theo.

Còn từ Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến nay, theo những người đương thời, chi họ vẫn tiếp nối và phát huy được truyền thống tổ tiên.

Trong kháng chiến chống Pháp, Khánh Vân là một trong ba thôn kháng chiến của xã Khánh Hà(xã có 5 thôn) nên con cháu họ Tô Xuân đều tham gia kháng chiến.

Trong hai cuộc kháng chiến, họ có 60 người tham gia lực lượng vũ trang; có 12liệt sĩ; 3 người là sĩ quan cao cấp quân đội và công an;7người là thương bệnh binh.

Có tiến sĩ trong đó có Giáo sư-Tiến sĩ Tô Xuân Dân, nguyên Viện trưởng viện nghiên cứu phát triển kinh tế-xã hội thành phố Hà Nội và hơn 40 người có bằng thạc sĩ, cử nhân.

Đề nghị họ Tô Xuân làng Khánh Vân sưu tầm tư liệu viết tiếp gia phả từ 1851 đến nay làm tài liệu giáo dục con cháu giữ gìn và phát huy truyền thống của một chi họ khá nổi tiếng vùng Hà Đông xưa.

  TTHTVN

  Viết theo cuốn gia phả họ Tô Xuân

  và tư liêu của các ông

  Tô Xuân Quynh, Tô Xuân Khánh