Lịch sử vùng đất Cà Mau gắn liền với những giai thoại thời khai hoang mở đất của bao lớp tiền nhân. Nhiều tên đất, tên làng, tên người đã trở thành huyền thoại. “Từ ngày xây dựng Tổ đình / Nối truyền cho tới hậu sinh đời đời”. Hơn 170 năm qua, trong cõi tâm linh của người dân Cà Mau luôn nhắc nhớ về đức độ của ông - Tô Quang Xuân - người có công đầu trong việc thành lập Chùa Phật Tổ (Tổ Đình Sắc tứ Quan âm cổ tự). Ngày nay, ngôi chùa Phật Tổ uy nghi tọa lạc tại Phường 4, TP.Cà Mau là nơi gửi gắm tâm linh của biết bao thế hệ phật tử ở Cà Mau.

Tháp mộ của Ngài Tổ sư Tô Quang Xuân ở Chùa Phật Tổ (Tổ Đình Sắc tứ Quan Âm cổ tự)

Tiểu sử Phật tổ Cà Mau
Theo sách “Cà Mau xưa”: “Thầy Tô Quang Xuân gốc ở Đầm Dơi, xã Tân Duyệt là người sùng bái đạo Phật, ham việc tu hành, tuy không thí phát trường chay khổ hạnh, nhưng bẩm sinh tính người luôn luôn giữ lòng ngay thẳng, làm lành lánh dữ, sẵn dạ thương người, bà con láng giềng ai ai cũng kính yêu”.

    Đến tuổi trưởng thành, Ngài được cha mẹ định kết nhân duyên và “đôi bên thuận ý tỏ lời cùng nhau”. Một hôm, Ngài vào rừng đốn củi chuẩn bị cho ngày “trầu rượu hòa trao” thì bỗng “Trong cây có bụng ló ra vật gì / Làm cho Ngài bắt hồ nghi / Mở ra quả thật, rõ thì cuốn kinh”. Từ khi vô tình nhận được cuốn kinh, Ngài lại nặng lòng lo việc đạo, bèn từ chối hôn nhân, quyết tâm theo việc tu hành. Dẫu rằng “Tu sao đầu lược điểm trang / Tóc thời không cạo, dung nhan như dường / Thầy rằng: Nơi chốn Phật đàng / Lấy câu sắc sắc làm đường phân phân”. Từ đó, Ngài nhất tâm tìm chốn tu trì: “Đến khi vào chỗ Cà Mau / Nơi nơi thanh tịnh trước sau đẹp lòng... Tứ bề vắng vẻ cọp hùm ngổn ngang / Đành lòng tạo một liều tranh / Sớm kinh chiều kệ tu hành công phu”.

Năm 1842, năm Thiệu Trị thứ hai, Tổ đình của Thầy Tô Quang Xuân được Sắc tứ Quân Âm cổ tự

    Sau khi an định đường tu của mình, Ngài còn làm nghề thuốc để cứu đời. “Có lần chúa tể sơn lâm bị bệnh, cũng tìm đến Thầy mà xin thuốc. Tiếng Thầy được đồn đãi xa gần. Bổn đạo ngày càng đông. Tiếng đồn khắp cả xa gần nên thầy bị kẻ ganh hiền vu cáo là gian đạo sĩ: “Tập trung đông đúc cả ngày / Toan mưu làm phản có ngày phế vua”. Vì Thầy đức cao vọng trọng, khi đến triều ca, nhà vua đã thử thách: Trải chiếu bông trên giường, mời Thầy ngồi nhưng Thầy đã đoán được “Dưới chiếu có Phật dám nào ngồi đâu”; đến khi mời cơm, lại thử thách trên chay, dưới mặn, nên Thầy cũng không dùng. Ngưỡng mộ bực tu hành chánh chơn, vua truyền: “Đưa Thầy về ngự nơi chùa Kim Chương”. Dù đã qua nạn tai, lòng Thầy vẫn hướng về “quê hương chùa nhà”. Đến ngày mùng 3 tháng 6 năm 1842, Thầy viên tịch tại chùa Kim Chương. Các quan dâng sớ về triều đình, vua Thiệu Trị ban lụa là để tẩn liệm và đem linh cữu của Thầy về Cà Mau. Đồng thời: “Sắc phong Hòa thượng cho Thầy Quang Xuân / Pháp hiệu Thượng Trí Hạ Tâm / Chùa thì sắc tứ Quan Âm đời đời”. Tương truyền rằng: Đi đường xa vạn dặm từ Huế về đến Cà Mau, xác Thầy không bị hôi thối, từ đó, người dân tôn vinh thầy là Tổ khai sơn, ca ngợi công đức Thầy như là “Phật Tổ Như Lai”.

Trong năm 2011, tổng trị giá các hoạt động của BTT hướng đến người nghèo trên 6,7 tỷ đồng

Hướng đến cộng đồng
    Chùa Phật Tổ là công trình đầu tiên của tỉnh được công nhận di tích kiến trúc lịch sử cấp quốc gia ngày 24/11/2000. Ngày nay, Thượng tọa Thích Huệ Thành, Trưởng Ban Trị sự Phật giáo, kiêm Viện chủ Tổ Đình Sắc tứ Quan Âm cổ tự Cà Mau; phát huy công đức của vị Tổ sư, Chùa Phật Tổ ngày nay không chỉ là nơi tu hành mà còn là địa chỉ đỏ đối với những con người bất hạnh. Ban Từ thiện (BTT) xã hội Phật giáo tỉnh từ khi thành lập (năm 1999) đến nay luôn là nhịp cầu nhân ái kết nối những tình thương hướng đến người nghèo. Tính riêng trong năm 2011, BTT đã xây 10 căn nhà tình thương, 159 giếng nước, 43 cây cầu bê tông; trao xe đạp, khám bệnh, cấp thuốc miễn phí; trao quà cho người nghèo; đồng hành cùng chương trình “Khát vọng sống”... Tổng trị giá các hoạt động trên 6,7 tỷ đồng. Đặc biệt, từ năm 1998, BTT luôn duy trì hoạt động của Tổ cơm cháo từ thiện tại Bệnh viện đa khoa tỉnh.

    Bà Lý Thụy Bích Thủy - Phó Trưởng Ban Dân vận Thành ủy TP. Cà Mau cho biết, bà là người đồng hành cùng BTT từ khi mới thành lập. Hoạt động từ thiện của Ban có thể nói đi từ không đến có, từ ít đến nhiều, từ 2-3 trăm triệu mỗi năm lến đến hàng mấy tỷ đồng. BTT đã thực hiện đúng cái tâm, tạo chữ tín trong hoạt động, được nhà tài trợ và nhân dân ngày càng ủng hộ. Đặc biệt, một trong những hoạt động mang tính nhân văn cao cả là hàng năm, BTT đều tổ chức “ăn tết trong tù”, quan tâm đến phạm nhân, tạo động lực cho họ cải tạo tốt, sớm hòa nhập cộng đồng.