Nhà văn hóa, xã Cao Đại (ảnh TL)

Theo các cụ truyền lại thì làng Cao Xá, xã Cao Đại, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc ngày xa xưa có tên gọi là làng Kiêu Xá. Làng Kiêu Xá lúc bấy giờ đất rộng, người thưa, cả làng chỉ có khoảng 40-50 hộ, với 200-300 nhân khẩu. Sinh sống ở làng Kiêu Xá hồi ấy chỉ có ba dòng họ: Họ Nguyễn, Họ Tô và Họ  Đặng… Sau đó có các dòng Họ Lê, Họ Trần, Họ Phan, Họ Trương đến lập nghiệp sinh sống. Người Cao Xá sống chủ yếu bằng nghề nông. Ngoài trồng lúa, ngô, khoai, đậu… Cao Xá còn có nghề làm rau xanh khá nổi tiếng. Người ta vẫn truyền miệng câu ca dao của đất Kiêu Xá vừa có ý giới thiệu quê hương, vừa như tự khoe cái độc đáo của làng mình:

“Ở đâu mà chẳng biết ta

Ta ở Kiêu Xá vốn nhà trồng rau”.

Như vậy, họ Tô Cao Xá, xã Cao Đại là một trong 3 dòng họ khai phá lập làng đầu tiên đến nay đã có 30 - 40 đời kế tiếp nhau trên đất này. Do biến cố lịch sử phả tộc của dòng họ không còn lưu truyền lại. Họ Tô ở làng Cao Xá có các chi họ Tô Quang, Tô Văn, Tô Thế… nhưng có cùng chung một gốc tổ hay không thì chưa đủ dữ liệu để khẳng định.

Chi Họ Tô Quang sống chủ yếu ở đất Cao Xá, tính từ đời cụ Tổ Tô Quang đến nay là 10 đời, hiện nay có khoảng 37 hộ với 168 khẩu (trong đó có 78 đinh). Họ Tô Quang chưa có nhà thờ riêng, ngày giỗ Họ cũng là ngày chạp Họ hằng năm được tổ chức duy trì vào ngày 17 tháng Chạp âm lịch, tại nhà Trưởng họ. Họ Tô Quang được chia thành 3 chi:

Chi thứ nhất cụ Tô Quang Bài là Trưởng;

Chi thứ hai cụ Tô Quang Sỡi là Trưởng;

Chi thứ ba cụ Tô Quang Đỏ là Trưởng.

Chi thứ hai cụ Tô Quang Sỡi là Trưởng là chi có số hộ, số khẩu đông nhất với 32 hộ, 148 khẩu và 68 đinh. Chi họ có miếu thờ và có khu mộ chí riêng. Ngày giỗ chung của Chi họ cũng là ngày giỗ cụ Tô Quang Sỡi, được tổ chức vào ngày 13 tháng Sáu âm lịch hàng năm. Chi họ đã lập được phả tộc riêng, phả tộc đến nay đã ghi được 10 đời (tính từ đời thứ nhất là đời cụ Tô Quang Sỡi).

Chi  thứ nhất và thứ ba của chi Họ Tô Quang con cháu ở lại quê rất ít, chỉ có 5 hộ 20 nhân khẩu, số còn lại ly tán đi các nơi chưa thống kê được.

Con cháu họ Tô sống chủ yếu bằng nghề nông, đời sống hiện nay vào loại khá. Hầu hết các hộ đều có nhà xây khang trang, đẹp đẽ, nhà nào cũng có từ 1 đến 4 xe gắn máy.

Con cháu trong chi họ vốn có truyền thống hiếu học. Cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19 có ông Tô Quang Tạo - con trai của cụ Tô Quang Sỡi có bằng Cử nhân được bổ nhiệm giữ chức Thừa Phán tỉnh Sơn Tây (tương đương chức Chánh án Tòa án nhân dân tỉnh). Người con trai út của cụ Sỡi là Tô Quang Triện ở đầu thế kỷ 19 được bổ làm Phó Lý Trưởng của Tổng Đồng Phú, Phủ Vĩnh Tường về sau làm mệnh bái của làng.

Phát huy truyền thống của dòng họ, con cháu chi Họ Tô Quang luôn chịu khó học hành. Trong chi họ có 42 người có trình độ từ Trung cấp trở lên: 9 người có bằng trung cấp, 8 Cao đẳng và 25 người có bằng Đại học và trên Đại học, 1 cháu gái có bằng Thạc sĩ. Riêng ông Tô Quang Cương (đời thứ 4) có 2 bằng Đại học, là Phó Giám đốc sở Kế hoạch - Đầu tư tỉnh Vĩnh Phúc (đã nghỉ hưu).  

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, người Họ Tô đã tích cực đóng góp sức người, sức của cho đất nước. Riêng chi Họ Tô Quang đã có 20 người con nhập ngũ chiến đấu trên các chiến trường Nam - Bắc. Có 6 liệt sĩ và hàng chục người là thương, bệnh binh. Đặc biệt trong cuộc chiến đấu chống Trung Quốc xâm lược tháng 2 năm1979, liệt sĩ Tô Quang Kim đã anh dũng hy sinh nêu tấm gương sáng, được Nhà nước truy tặng 2 Huân chương chiến công.

Ngày nay con cháu họ chi Họ Tô Quang đang cùng nhân dân trong xã thi đua lao động,rèn luyện và học tập, chung tay xây dựng nông thôn mới, xứng đáng với truyền thống của dòng họ và quê hương Cao Đại Anh hùng.

Các nhánh họ Tô ở Xã Cao Đại, Huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc 

                                                                                Tô Quang Học (Đời thứ 8)